fbpx

Rola sprawnego układu żywienia w chorobie Alzheimera, znaczenie odżywiania w zapobieganiu i leczeniu choroby Alzheimera

Proces starzenia się organizmu dotyczy każdego człowieka i nie da się go zatrzymać. Jest to proces fizjologiczny, sprzyjający występowaniu różnych chorób, m.in. neurodegeneracyjnych. Proces starzenia sprawia, że występujące w wieku podeszłym choroby Alzheimera i Parkinsona stanowią coraz większy problem medyczny, społeczny oraz ekonomiczny. Choroba Alzheimera jest amyloidozą – procesem neurodegeneracyjnym, w którym dochodzi do nieprawidłowego odkładania się w mózgu białka amyloidowego. W warunkach prawidłowych śródbłonowy peptyd, białko prekursora amyloidu β zostaje rozszczepiony na rozpuszczalne fragmenty przez prawidłowo działający enzym α-sekretazę. W procesie nieprawidłowych przemian z udziałem β- i γ-sekretaz dochodzi do jego fragmentacji na nierozpuszczalne formy β-amyloidu, który odkłada się wewnątrz-, a następnie zewnątrzkomórkowo w postaci blaszek starczych. Obecność nierozpuszczalnych form β-amyloidu prowadzi do hiperfosforylacji białka tau.

Nieprawidłowa budowa i funkcja białka tau jest przyczyną zaburzeń w transporcie wewnątrzaksonalnym.

Hiperfosforylowane białko tau odkłada się w postaci określanej jako zwyrodnienie neurofibrylarne, prowadzące do obumierania neuronów. β-amyloid odkłada się także w ścianach drobnych naczyń mózgowych w warstwie korowej, a proces ten może prowadzić do powstania ognisk mikrokrwawień zlokalizowanych w strukturach korowych. Liczba oraz rozmieszczenie blaszek starczych oraz neuronów z cechami zwyrodnienia neurofibrylarnego jest podstawą do neuropatologicznej klasyfikacji rozpoznania choroby Alzheimera. Zmiany neurozwyrodnieniowe prowadzą do obumierania neuronów oraz zaniku połączeń międzyneuronalnych. Skutkują one spadkiem poziomu substancji przekaźnikowych, z których największe znaczenie dla układu pamięci ma obniżenie zawartości acetylocholiny [1].

Około 70% wszystkich przypadków otępienia to choroba Alzheimera

Częstość występowania choroby wzrasta wraz z wiekiem, podwajając się co pięć – dziesięć lat. Dotyka około 3 % osób w wieku 65–74 i prawie 50% osób w wieku 85 lat i starszych. Na chorobę Alzheimera choruje około 25 milionów ludzi na całym świecie. Oprócz wieku, inne czynniki ryzyka obejmują: demencję w rodzinie, uraz głowy, czynniki genetyczne, płeć żeńska, niski poziom wykształcenia, choroby naczyń oraz czynniki środowiskowe. Powyższe dane są zgodne z prognozowanymi zmianami demograficznymi wynikającymi ze starzenia się pokolenia oraz dalszego wydłużania się średniej długości życia. Oczekuje się, że połączenie tych dwóch czynników spowoduje wzrost odsetka ludzi w wieku 65 lat i starszych. Globalnie liczba osób starszych 65 lat i więcej ma wzrosnąć – ponad dwukrotnie, z 420 mln w 2000 r. do 973 mln w 2030 r. W roku 2050 30% ludności Unii Europejskiej osiągnie wiek powyżej 65 lat [2, 3, 4].

Odpowiedni sposób żywienia jako ważny element w zapobieganiu i leczeniu

W leczeniu choroby Alzheimera główną rolę odgrywa leczenie farmakologiczne. Coraz częściej mówi się jednak, że odpowiedni sposób żywienia może być bardzo ważnym elementem zapobiegającym oraz wspomagającym leczenie tej choroby. Zbilansowana dieta zwiększa skuteczność działania stosowanych leków oraz zapewnia utrzymanie odpowiedniej masy ciała i stanu odżywienia organizmu, dzięki czemu może zwolnić i złagodzić przebieg choroby. Przybywa dowodów epidemiologicznych łączących dietę, jeden z najważniejszych modyfikowalnych czynników środowiskowych, oraz ryzyko choroby Alzheimera. Jednak dane dotyczące wpływu poszczególnych składników odżywczych lub produktów żywnościowych na ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera są niespójne, częściowo dlatego, że ludzie jedzą posiłki zawierające złożone kombinacje składników odżywczych lub produktów spożywczych, które mogą działać synergistyczne [5].

Dieta osób chorujących na chorobę Alzheimera powinna być zgodna z zasadami racjonalnego odżywiania osób w starszym wieku.

Powinna dostarczać odpowiednią ilość energii, która jest niezbędna do utrzymania właściwej masy ciała i dobrego stanu zdrowia. W podeszłym wieku dochodzi do zmian fizjologicznych w przewodzie pokarmowym, które powodują zmniejszenie możliwości trawienia i wchłaniania wielu składników pokarmowych. Do tych zmian należy zaburzenie odczuwania zapachu oraz smaku wynikające m.in. z atrofii kubków smakowych. Stąd też osoby w wieku podeszłym wykazują tendencję do doprawiania potraw solą, cukrem, nawet tłuszczem, co ma poprawić aromat potrawy i jej smaku. Jednocześnie pogorszenie powonienia może doprowadzić do zdecydowanie mniejszego zainteresowania jedzeniem, a to skutkuje stopniową utratą apetytu, a niekiedy nawet anoreksją. Upośledzeniu ulega również sam proces trawienia. Choroby zębów i jamy ustnej prowadzą do wystąpienia braków w uzębieniu. Ogranicza to znacznie możliwości żucia, rozdrabniania pokarmów, a zatem i spożywania niektórych produktów spożywczych, jak np. surowych warzyw i owoców. Zwolnienie czynności motorycznej przewodu pokarmowego, a także zanik błony śluzowej i mięśniówki przewodu pokarmowego może powodować zaleganie treści w żołądku i zaparcia. Nasilenie tych zjawisk dodatkowo potęguje restrykcyjna i uboga w błonnik dieta.

Zanik gruczołów wydzielniczych w błonie śluzowej żołądka prowadzi do zmniejszenia wydzielania kwasu solnego i w mniejszym stopniu pepsyny. Upośledzeniu ulega trawienie białek, dochodzi również do spowolnienia opróżniania żołądka i przedłużenia procesu trawienia. Dodatkowo, u osób w starszym wieku, często obserwuje się refluks żołądkowo-przełykowy, związany ze zwiotczeniem mięśni przewodu pokarmowego i w konsekwencji niewydolnością wpustu. Ma to wpływ na dalsze procesy trawienia. Te zmiany oddziałują także na skład mikroflory przewodu pokarmowego. W miarę starzenia zmiany obserwuje się również w gruczołach ślinowych (zmniejsza się wydzielanie śliny i zawartość w niej enzymów trawiennych), w funkcji wątroby, dróg żółciowych i trzustki, czego wynikiem jest ograniczenie wydzielania żółci i insuliny. Uważa się, że w soku trzustkowym największemu upośledzeniu ulega aktywność proteolityczna, mniejszemu – lipolityczna, a najmniejszemu – amylolityczna. Wynikiem tego jest upośledzenie trawienia białek i tłuszczów oraz wchłaniania żelaza, wapnia i witaminy B12, obniża się ponadto tolerancja glukozy. U większości ludzi po 50. roku życia zmniejsza się produkcja laktazy enzymu rozkładającego laktozę. Oczywiście wszystkie powyższe ograniczenia pojawiają się u starszych osób w różnym stopniu [6]. Zmiany w obrębie układu pokarmowego zwiększają ryzyko wystąpienia niedożywienia – stanu wynikającego z niedoborów energii, białek oraz innych makro- i mikroelementów odżywczych, który prowadzi do zmian w tkankach i funkcjonowaniu organizmu.

Dieta śródziemnomorska może spowolnić rozwój choroby Alzheimera

Najwięcej starszych osób żyje w krajach, w których stosuje się dietę śródziemnomorską lub do niej zbliżoną, co sugeruje, że taki sposób odżywiania może być korzystny w prewencji chorób neurodegeneracyjnych. Wyniki badań wskazują, że u osób stosujących dietę śródziemnomorską ryzyko rozwoju łagodnych zaburzeń poznawczych jest mniejsze o 28%, a ryzyko ich rozwoju do choroby Alzheimera jest mniejsze aż o 48% w porównaniu z osobami nie stosującymi takiej diety. W tradycyjnej diecie śródziemnomorskiej głównym źródłem tłuszczów jest oliwa, bogate źródło jednonienasyconych kwasów tłuszczowych, które korzystnie wpływają na profil lipidowy krwi, zmniejszają stężenie glukozy i zapotrzebowanie na insulinę. Zawarte w niej polifenole eliminują wolne rodniki i przeciwdziałają oksydacji cząstek cholesterolu LDL. Spożycie oliwy powoduje regresję blaszek miażdżycowych, co może przyczynić się do spowolnienia postępu choroby Alzheimera. Oliwę można zamienić na olej rzepakowy z odmian bezerukowych, który jest równie wartościowy. Nadmierna podaż tłuszczów trans w diecie wpływa na postępujące zaniki pamięci nawet u osób poniżej 45 lat, a dieta ludzi żyjących w krajach wysoko rozwiniętych obfituje w produkty bogate w tłuszcze trans, takie jak: margaryny, fast food, słodkie i słone przekąski, produkty gotowe czy „zabielacze” do kawy. Prozdrowotne działanie diety śródziemnomorskiej jest spowodowane spożywaniem dużej ilości antyoksydantów, błonnika oraz działających przeciwzapalnie kwasów tłuszczowych omega-3. Stwierdzono, że stosowanie tej diety może zmniejszyć zapadalność na chorobę Alzheimera i chorobę Parkinsona nawet o 13% oraz wydłużyć życie [4].

Największe korzyści w zakresie zachowania prawidłowej struktury mózgu przypisuje się większemu spożyciu ryb i roślin strączkowych oraz niższemu spożyciu mięsa w diecie śródziemnomorskiej. U osób przestrzegających i stosujących dietę śródziemnomorską stwierdzano większe zdolności uczenia się i lepsza pamięć oraz większą objętość obustronnego zakrętu zębatego hipokampu, struktury mózgu odpowiedzialnej za pamięć.

Dieta „nadciśnieniowa” również może zapobiegać Alzheimerowi

Dietą o znanych właściwościach przeciwzapalnych i przeciwutleniających jest dieta zalecana osobom z nadciśnieniem tętniczym. Uważa się, że zarówno dieta śródziemnomorska jak i dieta „nadciśnieniowa” chroni mózg i mogą zapobiegać chorobie Alzheimera dzięki dużej zawartości neuroprotekcyjnych związków bioaktywnych takich jak np. resweratrol znajdujący się w skórkach winogron i winie. Pojawiają się także doniesienia o korzystnym działaniu krótkich postów i diet o obniżonej w stosunku do potrzeb, kaloryczności. Wyniki badań prowadzonych na zwierzętach wskazują, że takie podejścia dietetyczne, promują neurogenezę hipokampu, aktywują adaptacyjne systemy odpowiedzi na stres i zwiększają plastyczność neuronów, prowadząc w ten sposób do poprawy motorycznej i poznawczej w zwierzęcych modelach choroby Alzheimera i miejmy nadzieję –  także u ludzi [7].

Składniki pożywienia, które mają szczególne znaczenie w odniesieniu do choroby Alzheimera

Niektóre składniki pożywienia, oprócz wpływu na funkcjonowanie mózgu, odgrywają szczególną rolę w rozwoju choroby Alzheimera, ze względu na ich udział w syntezie neuroprzekaźników, w mechanizmach epigenetycznych oraz jako przeciwutleniacze. Osoby cierpiące na chorobę Alzheimera mają bardzo niskie stężenie acetylocholiny – prekursorem tego neuroprzekaźnika jest cholina czyli witamina B4. Inny neuroprzekaźnik kwas glutaminowy jest związany z cyklem uczenia się i pamięcią. Uważa się, że jego niedobór prowadzi do rozwoju choroby Alzheimera, objawiającej się przede wszystkim błędnie działającymi procesami pamięciowymi. Wolny kwas glutaminowy naturalnie występuje w pomidorach, parmezanie, sosie sojowym. Do składników odżywczych mogących łagodzić zaburzenia poznawcze w przebiegu choroby Alzheimera należą także kwasy tłuszczowe omega-3, wspomniana już cholina, witaminy B6, B12 i kwas foliowy oraz antyoksydanty: witamina C, witamina E i β-karoten. Ponadto niektóre substancje pochodzące z żywności, które nie są składnikami odżywczymi (np. selen), mogą mieć udział w zwalczaniu zapalenia układu nerwowego, a tym samym w zapobieganiu chorobie Alzheimera [8, 9].

Spożywanie określonych składników odżywczych, takich jak kwasy tłuszczowe, węglowodany, mikroelementy, prebiotyki i probiotyki nie tylko wpływa na mikroflorę jelitową, ale może również modulować ekspresję specyficznych genów i białek obecnych w wątrobie, tkance tłuszczowej, jelitach i mięśniach. Zależne od diety zmiany w składzie mikroflory jelitowej mogą mieć konsekwencje w postaci otyłości, cukrzycy typu 2 i zespołu metabolicznego mogą wpływać na fizjologię mózgu i ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera [10].

Mikrobiom jelitowy w chorobie Alzheimera

Mikrobiota jelitowa odgrywa fundamentalną rolę w modulacji dwukierunkowej komunikacji w osi jelito-mózg. Sygnały z ośrodkowego układu nerwowego mogą modyfikować funkcje jelit, a sygnały z jelit do ośrodkowego układu nerwowego mogą wywołać objawy np. w mózgu. Zmiany tej dwukierunkowej komunikacji mogą przyczyniać się do zapalenia układu nerwowego i patogenezy zaburzeń ośrodkowego układu nerwowego. Wykazano, że dysbioza (m.in. w wyniku stosowania antybiotyków) oraz zmiany w składzie mikrobiomu jelitowego przyczyniają się do rozwoju wielu chorób u ludzi, takich jak zapalenie jelit, cukrzyca typu 2, zespół metaboliczny, otyłość, alergie, rak jelita grubego oraz właśnie choroba Alzheimera. Niektórzy badacze uważają, że cukrzyca typu 2, zespół metaboliczny i choroba Alzhemera mogą być ze sobą ściśle powiązane. Wiadomo już, że bakterie tworzące mikrobiom jelitowy wydzielają immunogenne mieszaniny amyloidów, lipopolisacharydów i innych metabolitów do otaczającego środowiska. Bakteryjne amyloidy mogą aktywować szlaki nerwowe, o których wiadomo, że odgrywają rolę w neurodegeneracji i patogenezie choroby Alzheimera, a mikrobiom jelitowy może wzmacniać odpowiedzi zapalne na gromadzenie się β-amyloidu w mózgu. Escherichia coli, Salmonella enterica, Salmonella typhimurium, Bacillus subtilis, Mycobacterium tuberculosis i Staphylococcus aureus to tylko niektóre z wielu szczepów bakterii wytwarzających funkcjonalne zewnątrzkomórkowe włókna amyloidowe – endotoksyna E. coli wzmaga tworzenie włókienek β-amyloidu in vitro i z tego powodu może być zaangażowana w patogenezę choroby Alzheimera. Ponadto bakteryjne amyloidy mogą stymulować układ odpornościowy, wzmacniając w ten sposób odpowiedzi zapalne na obecność β-amyloidu w mózgu.

Udział mikroflory jelitowej i przepuszczalnych jelit w tworzeniu się i rozprzestrzenianiu amyloidu

Zmiany mikroflory jelitowej i zwiększenie przepuszczalności jelit mogą prowadzić do nasilenia ogólnoustrojowego zapalenia, zapalenia układu nerwowego i dysfunkcji określonych obszarów mózgu takich jak móżdżek i hipokamp oraz do rozwoju insulinooporności, która jest skorelowana z patogenezą choroby Alzheimera. Udział mikroflory jelitowej w tworzeniu i rozprzestrzenianiu się amyloidu staje się jeszcze większy w okresie starzenia, kiedy to zarówno nabłonek przewodu pokarmowego, jak i bariera krew-mózg stają się bardziej przepuszczalne dla małych cząsteczek – w tym amyloidu. Co więcej, podczas starzenia się zmienia się skład mikrobioty jelitowej, liczba Bacteroidetes wzrasta w porównaniu do Firmicutes i Bifidobacteria, oczywiście obserwuje się duże różnice osobnicze. Na tę zmienność mogą wpływać różne schematy dietetyczne i różne sytuacje życiowe.

Jak dotąd nie stwierdzono jednoznacznie, które gatunki bakterii w jelitach przyczyniają się do rozwoju lub utrwalania demencji i zaburzeń poznawczych. Jednak niektóre gatunki bakterii, należące do rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium mogą metabolizować glutaminian do kwasu gamma-aminomasłowego głównego neuroprzekaźnika hamującego czynności ośrodkowego układu nerwowego. Natomiast zmiany mikroflory jelitowej mogą wpływać na endogenną produkcję kwasu gamma-aminomasłowego i krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (tj. octanu, maślanu i propionianu). Zaburzenia w syntezie kwasu gamma-aminomasłowego są związane z zaburzeniami funkcji poznawczych, chorobą Alzheimera, lękiem i depresją. Z kolei niskie stężenia krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych mogą negatywnie wpływać na poziom glukozy i homeostazę energetyczną mózgu, co negatywnie odbija się na funkcjonowaniu zarówno ośrodkowego, jak i obwodowego układu nerwowego.

Probiotyki i prebiotyki wydają się pozytywnie wpływać na funkcję i neurochemię mózgu

Probiotyki i prebiotyki (zazwyczaj błonnik), wpływając na skład mikroflory jelitowej, mogą łagodzić lub zapobiegać zapaleniom jelitowym, a także ogólnoustrojowym oraz modulować reakcje odpornościowe i neurobiologiczne organizmu. Wyniki większości badań prowadzonych z udziałem u osób w podeszłym wieku wykazały, że probiotyki i prebiotyki mogą stymulować wzrost populacji Bifidobacterium, jednocześnie zmniejszając wzrost liczby potencjalnie patogennych pałeczek jelitowych. Stwierdzono również, że probiotyki zmniejszają poziom cytokin prozapalnych, a tym samym redukują stan zapalny organizmu.

Ponadto probiotyki, prebiotyki i zmiany w diecie wydają się pozytywnie wpływać na funkcje i neurochemię mózgu [10]. Wspomniany już kwas gamma-aminomasłowy jest wytwarzany przez Lactobacillus brevis i Bifidobacterium dentium w wyniku metabolizmu glutaminianu. Zakażenie bakterią Citrobacter rodentium zmienia mikroflorę i powoduje u myszy zaburzenia pamięci, którą można przywrócić poprzez codzienne podawanie probiotyków (L. rhamnosus, L. helveticus). Leczenie Lactobacillus fermentum łagodzi zaburzenia pamięci przestrzennej wywołane przez anampicylinę.    I co ważniejsze, w randomizowanych, podwójnie ślepych i kontrolowanych badaniach klinicznych wykazano, że mieszanina probiotyków (Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus casei, Bifidobacterium bifidum, Lactobacillus fermentum) podawana przez 12 tygodni miała pozytywny wpływ na funkcje poznawcze i niektóre stany metaboliczne u pacjentów chorobą Alzheimera. Podsumowując, niektóre szczepy probiotyczne wykazują skuteczność w modulowaniu zachowań poznawczych lub patogenezy związanej z chorobą Alzheimera [11].

Badania nadal trwają!

Wraz ze wzrostem wiedzy na temat mikrobiomu jelitowego i jego znaczenia dla zdrowia ludzkiego, prowadzi się coraz więcej badań mających na celu znalezienie powiązań między dysbiozą jelitową i kolonizacją jelit przez bakterie chorobotwórcze i potencjalnie chorobotwórcze, a patogenezą choroby Alzheimera [12]. Jednak większość tych badań to badania korelacyjne. Dynamika współoddziaływania mikrobiom – żywiciel jest niezwykle złożona i silnie wpływają na nią różne czynniki endogenne i egzogenne. Utrudnia to badanie biologicznych ścieżek przyczynowych od określonych drobnoustrojów do patologii choroby Alzheimera i neurodegeneracji [13].

Opierając się na wynikach wielu badań można stwierdzić, że dieta i określone składniki odżywcze wpływając na skład mikroflory jelitowej mogą wpływać na produkcję lub agregację białek amyloidowych. Sugeruje to, że modulowanie mikrobiomu jelitowego poprzez specyficzne interwencje żywieniowe oraz stosowanie prebiotyków i probiotyków może stanowić skuteczną strategię zmniejszania poziomu przewlekłego zapalenia i koncentracji β-amyloidu związanego z chorobą Alzheimera i w ten sposób, prawdopodobnie zapobiegać chorobie oraz opóźniać, cofać i łagodzić jej objawy [10, 14].

Dieta „wiejska” w zapobieganiu chorobie Alzheimera W zapobieganiu chorobie Alzheimera pomaga stosowanie diet/wzorców żywieniowych (dieta „wiejska”, dieta śródziemnomorska) charakteryzujących się wysokim spożyciem pokarmów roślinnych i określonych związków pochodzenia roślinnego oraz niskim lub zerowym spożyciem mięsa. Tego rodzaju diety są związane z większą obfitością dobroczynnych bakterii Prevotella oraz z mniejszą liczbą bakterii Bacteroides. Bakterie rodzaju Prevotella są znane z ekspresji genów kontrolujących hydrolizę celulozy i ksylanu, podczas gdy bakterie Bacteroides są wzbogacone w geny niezbędne do rozkładu aminokwasów. Z tego powodu gatunki Bacteroides wydają się bardziej rozpowszechnione w zachodnich populacjach stosujących dietę „zachodnią”, bogatą w białka i tłuszcze zwierzęce oraz ubogą w błonnik. Wiedza na temat efektów i funkcji fitozwiązków, probiotyków i prebiotyków, które zmniejszają agregację β-amyloidu może pomóc w projektowaniu nowych doustnych terapii przeciw chorobie Alzheimera i innym chorobom ośrodkowego układu nerwowego.

Opracowano na podstawie

  1. Gaweł Małgorzata, Anna Potulska-Chromik Choroby neurodegeneracyjne: choroba Alzheimera i Parkinsona, Postępy Nauk Medycznych 7/2015, s. 468-476.
  2. Castellani R. J., Rolston R. K., Smith M.A., Alzheimer disease. Dis Mon. 2010;56(9):484-546.
  3. Barcikowska, Maria. „Choroba Alzheimera.” Rozpoznawanie i leczenie otępień. Rekomendacje Interdyscyplinarnej Grupy Ekspertów Rozpoznawania i Leczenia Otępień (IGERO 2006). Wydawnictwo Czelej, Lublin (2006): 34-51.
  4. Dochniak, M., K. Ekiert. „Żywienie w prewencji i leczeniu choroby Alzheimera i choroby Parkinsona.” Piel Zdr Publ 5.2 (2015): 200.
  5. Gu, Yian, et al. „Food combination and Alzheimer disease risk: a protective diet.” Archives of neurology 67.6 (2010): 699-706.
  6. Grycewicz J., Loba J.: Żywienie osób w wieku podeszłym, [w:] Prusiński A. (red.): Neurogeriatria. Praktyczne problemy neurologii w wieku podeszłym. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2004; ss. 28-32.
  7. Cremonini, Anna Laura, et al. „Nutrients in the Prevention of Alzheimer’s Disease.” Oxidative medicine and cellular longevity 2019 (2019).
  8. Fernández, Shirley Steffany Muñoz, and Sandra Maria Lima Ribeiro. „Nutrition and Alzheimer disease.” Clinics in geriatric medicine 34.4 (2018): 677-697.
  9. Gołuch-Koniuszy Z., Fugiel J. Rola składników diety w syntezie neurotransmiterów, Kosmos, Problemy Nauk Biologicznych, 2016, Tom 65, nr 4, pp. 523-534.
  10. Pistollato, Francesca, et al. „Role of gut microbiota and nutrients in amyloid formation and pathogenesis of Alzheimer disease.” Nutrition reviews 74.10 (2016): 624-634.
  11. Jiang, Chunmei, et al. „The gut microbiota and Alzheimer’s disease.” Journal of Alzheimer’s Disease 58.1 (2017): 1-15.
  12. Seo, Do., Boros, B.D. & Holtzman, D.M. The microbiome: A target for Alzheimer disease?. Cell Res 29, 779–780 (2019).
  13. Dong-Oh Seo, David M Holtzman, Gut Microbiota: From the Forgotten Organ to a Potential Key Player in the Pathology of Alzheimer’s Disease, The Journals of Gerontology: Series A, Volume 75, Issue 7, July 2020, Pages 1232–1241.
  14. Vogt, N. M., Kerby, R. L., Dill-McFarland, K. A., Harding, S. J., Merluzzi, A. P., Johnson, S. C., & Bendlin, B. B. (2017). Gut microbiome alterations in Alzheimer’s disease. Scientific Reports, 7(1), 13537.
YouTube